Thời Hậu Lê (niên đại chưa thống nhất)
Tả Ao
Tên gọi khác: Hoàng Chiêm / Hoàng Chỉ (theo Phan Huy Chú), Vũ Đức Huyền, Nguyễn Đức Huyền (dân gian)
Thánh sư địa lý – ông tổ nghề phong thuỷ Việt Nam
Quê quán / gốc tích: Làng Tả Ao (nay là xã Xuân Giang, Nghi Xuân, Hà Tĩnh)
☯ Dịch học – Lý sốNiên đại của Tả Ao chưa thống nhất: có tài liệu ghi ông sinh năm 1442 (thời Lê sơ), có tài liệu đặt ông vào thời Lê Hy Tông (1676 – 1704). Phần lớn câu chuyện về ông thuộc truyền khẩu dân gian.
“Tả Ao” vốn là tên làng, người đời dùng làm tên gọi ông. Ông nổi tiếng khắp nước về thuật địa lý: xem thế đất, tìm long mạch, đặt mộ, chọn nơi dựng làng. Nhiều làng quê miền Bắc còn lưu truyền những công trình gắn với tên ông.
Cuộc đời & sự kiện chính
Mồ côi cha từ nhỏ, mẹ bị loà; tương truyền theo thuyền buôn sang phương Bắc tìm thuốc chữa cho mẹ.
Học nghề thuốc, rồi học địa lý từ một thầy địa lý mà ông chữa khỏi bệnh mắt.
Đi khắp nơi xem đất; tương truyền ông đào giếng “mắt cá” ở làng Hành Thiện (Nam Định), nơi về sau nổi tiếng đỗ đạt.
Kinh Dịch & Lý số
Tả Ao là bậc thầy của địa lý phong thuỷ, một ngành ứng dụng trực tiếp thuyết âm dương – ngũ hành của Kinh Dịch vào việc xem thế đất. Theo các sách tương truyền của ông, đất có long mạch như cơ thể có mạch máu. Người xem đất phải tìm chỗ “khí tụ”, nơi núi sông ôm lấy nhau, để đặt mộ, dựng nhà, lập làng.
- Địa lý Tả Ao (Địa đạo diễn ca) – tương truyền, viết bằng thơ dễ nhớ
- Dã đàm Tả Ao tầm long gia truyền – cách tìm long mạch (tương truyền)
Tích truyện
Trăm đồng tiền dưới lòng đất
Tương truyền cậu bé làng Tả Ao mồ côi cha từ sớm, mẹ lại bị loà. Thương mẹ, cậu xin theo một thuyền buôn sang phương Bắc tìm thầy, tìm thuốc chữa mắt cho mẹ.
Ở đất khách, cậu học nghề thuốc từ một thầy lang và chăm chỉ đến mức được thầy truyền hết bài thuốc. Sau đó cậu gặp một thầy địa lý bị mù, chữa khỏi mắt cho ông. Cảm phục tấm lòng và trí sáng của chàng trai, thầy địa lý nhận cậu làm học trò, dạy cho phép xem long mạch.
Học xong, thầy muốn thử tài. Ông đem một trăm đồng tiền chôn rải rác khắp một quả đồi, rồi bảo trò chỉ ra chỗ chôn. Chàng trai đi quanh đồi, nhìn thế đất, cắm từng chiếc que. Khi đào lên, chín mươi chín chiếc trúng đúng chỗ có tiền.
Thầy giật mình nhận ra học trò đã vượt mình. Về nước, Tả Ao đi khắp nơi xem đất, giúp dân chọn chỗ dựng làng, đào giếng, đặt mộ. Ông được tôn là Thánh sư địa lý của nước Nam.
Nguồn: Truyện dân gian về Tả Ao, có nhiều dị bản; xem thêm Nam Hải dị nhân (Phan Kế Bính) và Lịch triều hiến chương loại chí (Phan Huy Chú).
Di sản & ghi nhận
Được tôn là Thánh sư địa lý, thờ tại đền ở xã Xuân Giang (Nghi Xuân). Tương truyền ông là tác giả “Địa lý Tả Ao” (Địa đạo diễn ca) và “Dã đàm Tả Ao tầm long gia truyền”.