1867 – 1940
Phan Bội Châu
Tên gọi khác: Sào Nam
Nhà yêu nước, người khởi xướng phong trào Đông Du
Quê quán / gốc tích: Nam Đàn (Nghệ An)
☯ Dịch học – Lý sốĐỗ Giải nguyên, Phan Bội Châu chủ trương dựa vào Nhật Bản để đánh Pháp, đưa thanh niên sang Nhật học tập, sau lập Việt Nam Quang phục hội.
Cuộc đời & sự kiện chính
- 1900
Đỗ Giải nguyên trường Nghệ.
- 1904
Lập Duy Tân hội.
- 1905 – 1908
Phát động phong trào Đông Du; viết “Việt Nam vong quốc sử”.
- 1912
Lập Việt Nam Quang phục hội ở Trung Quốc.
- 1925
Bị bắt ở Thượng Hải, bị an trí ở Huế (“Ông già Bến Ngự”).
- 1926 – 1940
Trong thời gian bị giam lỏng, soạn bộ “Chu Dịch” chú giải Kinh Dịch bằng quốc ngữ.
- 1940
Mất ở Huế.
Kinh Dịch & Lý số
Những năm cuối đời bị giam lỏng ở Bến Ngự (Huế), Phan Bội Châu dồn sức chú giải Kinh Dịch bằng chữ quốc ngữ. Công trình ấy là “Chu Dịch”, thường gọi là “Quốc văn Chu Dịch diễn giải”. Đây là một trong những bản dịch và giảng giải Kinh Dịch bằng tiếng Việt sớm và công phu nhất, đến nay vẫn được người học Dịch tìm đọc.
- Chu Dịch (Quốc văn Chu Dịch diễn giải) – dịch và giảng giải toàn bộ Kinh Dịch bằng quốc ngữ; nhà Khai Trí in năm 1969
Tích truyện
Nghìn trang Dịch của “Ông già Bến Ngự”
Cuối năm 1925, sau phiên toà ở Hà Nội, Phan Bội Châu bị đưa về Huế, sống dưới sự canh chừng ngày đêm của mật thám Pháp. Người dân gọi ông là “Ông già Bến Ngự”.
Biết mình không còn có thể trực tiếp làm cách mạng, ông quyết dùng những năm còn minh mẫn để làm một việc lâu dài: đem Kinh Dịch – bộ sách khó bậc nhất của Nho học – giảng giải bằng chữ quốc ngữ cho người Việt đời sau.
Bản thảo viết tay dày hơn một nghìn trang. Lo sách bị tịch thu, ông cho chép thành ba bản, gửi người thân cất giữ. Trải qua thời cuộc, cả ba bản đều thất lạc hoặc không còn trọn vẹn.
May mắn thay, một bản được nhà Khai Trí tìm và in vào năm 1969. Cuốn “Chu Dịch” ra đời từ căn nhà tranh bị canh gác, để lại cho hậu thế bài học kiên nhẫn của người thầy: ngay cả khi bị giam giữ, ông vẫn tìm cách khai mở trí tuệ cho dân.
Nguồn: Theo lời tựa các bản in “Chu Dịch” và tư liệu về những năm cuối đời Phan Bội Châu.
Di sản & ghi nhận
Ngọn cờ đầu của phong trào yêu nước đầu thế kỷ XX.